Σήμερα διαπιστώνουμε ότι ένας είναι ο νόμος που κυριαρχεί στην συνύπαρξη των ανθρώπων. Ο νόμος του ισχυροτέρου, που ασφαλώς χρειάζεται και τους ικανούς υποτακτικούς του, ώστε να συνεχίζει να είναι ο ισχυρότερος. Μάλλον είναι η συνέχεια της ανθρώπινης ιστορίας, από τους αυτοκράτορες και τους βασιλιάδες μέχρι τους προέδρους κ.ά.
Προϋπόθεση βέβαια ήταν η τυφλή υπακοή στον εκλεκτό. Σήμερα όμως ο άνθρωπος σκέπτεται, προβληματίζεται και αμφισβητεί όσο ποτέ άλλοτε.
Βάζει ερωτήματα όπως, είναι η αξία, η ειλικρίνεια, η δικαιοσύνη, το καλό έναντι του κακού, το ωραίο; Ή μήπως ο στόχος στη ζωή είναι η επιτυχία πάση θυσία και μέσα από τον ανταγωνισμό η επικράτηση του ισχυρότερου με οποιοδήποτε μέσο, γιατί το αποτέλεσμα στο τέλος μετράει;
Εδώ θέλω να επισημάνω τον όρο Ομοιόσταση που είναι η βάση στην οποία στηρίζεται η ύπαρξη της ίδιας της ζωής. Είναι μία δυναμική ισορροπία μέσα σε μία αλληλεπίδραση και αλληλεξάρτηση των στοιχείων από τα οποία αποτελείται ο εκάστοτε οργανισμός και τον κρατάει ζωντανό. Η ύπαρξη της ίδιας της ζωής ρυθμίζεται από σαφείς κανόνες της βιολογίας που υπηρετούν την ομοιόσταση του συστήματος.
Σε μία υγιή κοινωνία οι κανόνες είναι απαραίτητοι ώστε να υπηρετούν την ομοιόσταση της. Τα δε μέλη της θα πρέπει να έχουν καλλιεργήσει έναν βαθμό συνειδητότητας ώστε να λειτουργούν σε απόλυτη ελευθερία χωρίς να κυριαρχούν οι παρορμήσεις και τα βασικά ένστικτα.
Το σύνολο αυτών των κανόνων υπηρετούν τη φυσική, την ψυχική και κοινωνική υγεία του συστήματος.
Η ηθική, εκτός του ότι εκπροσωπεί κάποιους κανόνες συμπεριφοράς, είναι πάνω από όλα μία κατάσταση που προστατεύει την ίδια την ύπαρξή μας. Δημιουργείται με γνώμονα τη λογική της αρμονικής συνύπαρξης, της υγείας και της τήρησης της ομοιόστασης.
Η συνειδητότητα αυτής της λογικής μαζί με την υπευθυνότητα της συνειδήσεως από τον άνθρωπο, υπηρετεί την πραγματική ελευθερία του και δεν επιτρέπει την ανεξέλεγκτη κυριαρχία του εγώ του και των παρορμήσεων του.
Εύλογο ερώτημα είναι εάν υπάρχει κάτι πιο σημαντικό για τον άνθρωπο από την απλή επιτυχία και την ευχαρίστησή του. Επειδή ο άνθρωπος δεν είναι ένα κλειστό σύστημα κλεισμένο στον εαυτό του, αλλά ανοικτό σε αλληλεξάρτηση και αλληλεπίδραση με άλλους ανθρώπους, καλείται να ανακαλύψει μία αξία που ξεπερνά τον ορίζοντα του Εγώ του.
Εκεί είναι που γεννιέται η ηθική, που για να γίνει αντιληπτή και να αναπτυχθεί, χρειάζεται ένας βαθμός συνειδητότητας και αυτοεπίγνωσης.
Δυστυχώς, για κάποιους ανθρώπους ένα θέλω είναι δικαίωμα, ενώ το αντίστοιχο θέλω για άλλους είναι έγκλημα. Έτσι είμαστε ξένοι ή και εχθροί στο κομμάτι της ηθικής.
Ο άνθρωπος συχνά καλείται να πάρει θέση μεταξύ δύο αντίρροπων εσωτερικών του δυνάμεων. Η μία είναι η φωνή της συνείδησής του και η άλλη η ανάγκη του για ισχύ. Η πρώτη εκπροσωπείται από μία συμπεριφορά δίκαιη, σωστή που υπηρετεί το κοινό καλό, ενώ η άλλη το προσωπικό όφελος ακόμα κι αν είναι άδικο, ανειλικρινές και βίαιο.
Το πιο σημαντικό έργο που μπορεί να κάνει ένας άνθρωπος στην ζωή του, είναι η εσωτερική του διεργασία που καλλιεργείται μέσα από τη μόρφωση, την παιδεία, την πνευματικότητα, τον διαλογισμό, την αυτοανάλυση κ.ά. Δηλαδή το Γνώθι σαυτόν του Σωκράτη, ώστε να γίνεις αυτός που πραγματικά είσαι, η αυτοπραγμάτωσή σου. Μόνο έτσι θα μπορέσει ένα άνθρωπος να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις που του φέρνει η ζωή, με θάρρος και αυτοπεποίθηση και να κάνει αυτό που θα του φέρει την εσωτερική γαλήνη.
Για να αναπτυχθεί η ηθική σε έναν άνθρωπο προϋπόθεση είναι:
• Η προσωπική του ελευθερία, όπου η θέλησή του συμβαδίζει με την υπευθυνότητά του.
• Η συνειδητότητα της πραγματικής αξίας που είναι πάνω από το στενό προσωπικό όφελος και της προσωρινής ευχαρίστησης.
Η ηθική έχει αξία εφόσον υπηρετεί το κοινό καλό και την δικαιοσύνη.
Είναι γεγονός ότι η κάθε ύπαρξη κινείται στην ζωή με βάση τις ανάγκες και τις επιθυμίες της, σε επίπεδο βιολογικό, ψυχικό και πνευματικό.
Αν ο άνθρωπος μπορέσει να ελέγξει το Εγώ του, θα αναδυθούν αξίες όπως η αγάπη, η οποία είναι η πιο δυνατή, η ενσυναίσθηση κ.ά. Σε αντίθετη περίπτωση αναδύεται η απληστία και γίνεται ένα αδηφάγο όν, που σίγουρα τον οδηγεί στην αποξένωση.
Επειδή η αρμονία στο σχετίζεσθαι είναι βασική ανάγκη του ανθρώπου, η ηθική σε επίπεδο διαπροσωπικό την υπηρετεί, διατηρώντας την ομοιόσταση μέσα από τη συνειδητότητα του να είμαστε ελεύθεροι και υπεύθυνοι.
Σπύρος Μεταξάς Ψυχίατρος - Ψυχοθεραπευτής